فصل اول:
کليات تحقيق و ساختار پايان نامه
1- مقدمه
در دهه 80 ميلادي تلاش هاي زيادي براي بهبود عملکرد سازمانها از راه تمرکز بر فرآيندهاي دروني انجام شد. بررسي نتايج عملکرد سازمانها مشخص ساخت که بخش عمده اي از آن تحت تاثير تامين کنندگان و مشتريان است. گسترش حوزه بهبود عملکرد سازمان ها به ماوراي مرزهاي سازماني نيازمند ابزارهاي جديدي بود. يکي از مفاهيمي که در اين راستا طرح شد و اهميت زيادي پيدا کرد، زنجيره تامين است. که در آن شرکت ها با همکاري يکديگر و ايجاد هم افزايي توانايي اتخاذ تصميمات کاراتر را کسب مي کنند. زنجيره تامين اصطلاحي است که امروزه به وفور در تمامي جهان مورد استفاده قرار مي گيرد. اکنون شرکت ها نيازمندند تا يکپارچگي منظمي را در تمام فرايندهاي توليدي، از مواد اوليه (خام) تا مصرف کننده نهايي ايجاد کنند. زنجيره تامين يک سيستم يکپارچه از فرآيندهاي مرتبط و به منظور؛
دستيابي به مواد و قطعات مورد نياز
تبديل مواد اوليه به محصول
ارزش گذاري محصولات
توزيع محصولات به مشتريان
ساده سازي انتقال اطلاعات بين اجزاء زنجيره (اعم از تامين کنندگان، توزيع کنندگان، واسطه ها، خرده فروشان و مشتريان)
نخستين هدف وجودي يک زنجيره، تامين و راضي کردن نيازهاي مشتريان در فرايند توليد ارزش براي خويش است. فعاليت هاي زنجيره تامين با سفارش مشتري شروع مي شود و زماني که مشتري پول خريد کالا و خدمات دريافتي خود را پرداخت مي کند، خاتمه مي يابد. اکثر زنجيره ها در واقع به صورت شبکه هستند. ساختار عمومي زنجيره را مي توان در قالب شکل (1-1) نمايش داد.
شکل(1-1): ساختار عمومي زنجيره
زنجيره تامين شامل دو جريان مخالف است: حرکت مستقيم رفت محصولات از تامين کنندگان مواد اوليه و قطعات تا مشتري و حرکت برگشت (عکس) اطلاعات و مواد از مشتري تا تامين کنندگان. اين زنجيره از دو قسمت لجستيک داخلي و لجستيک خارجي تشکيل شده است. لجستيک داخلي يا مديريت مواد به فعاليت هاي دريافت مواد، ذخيره، کنترل مواد و تامين مواد مورد نياز فرآيندها و …، تا تهيه محصول مورد نياز گفته مي شود. لجستيک خارجي يا توزيع محصولات در مقابل به خروج محصولات از شرکت تا رساندن به مشتري و ارائه سرويس هاي لازم به او گفته مي گردد. نکته مهم و قابل ذکر در زنجيره تامين اين است که شرکت هاي زنجيره به صورت حلقه هاي يک زنجيره به يکديگر متصل هستند و اطلاعات بين آنها بايد به صورت دقيق و همزمان رد و بدل شود تا بهترين تصميمات اخذ گردد. [112]
زنجيره تامين
1-1-1- ضرورت زنجيره تامين
افزايش روزافزون رقابت بين کارخانجات و شرکت ها براي توليد محصولات با کيفيت و مطابق سلايق مشتري نياز به يک ديدگاه جديد را در بين تمامي سازندگان و توليدکنندگان به وجود آورده است. در گذشته هر مرکز توليدي با اهميت دادن به تعداد محصول توليد شده، سعي در افزايش سهم خود در بازار داشت. پس از گذشت چند دهه مراکز توليدي در ارائه کالاي با کيفيت براي جذب مشتريان گام بر داشتند. در دهه هاي اخير پيشگامان صنعت اصلي ترين شرط را براي رسيدن به سهم بيشتري از بازار فروش، برآوردن نيازهاي مشتريان مي دانند.
با بررسي خط مشي هاي موجود از گذشته تا به حال، تغيير توجه صنعتگران را از توليدکننده به مصرف کننده شاهد خواهيم بود. در گذشته توليدکننده نقش اصلي و تعيين کننده را در بازار فروش ايفا مي کرد و مصرف کننده مي بايست نيازها و سلايق خود را با محصول توليد شده وفق دهد. اما امروزه اهميت بيشتري به مصرف کننده داده مي شود و کارخانجات سعي در توليد محصولي منطبق با نيازهاي مشتريان دارد.[112]
1-1-2- تعريف زنجيره تامين
زنجيره هاي تامين، تامين کنندگان را به يک شرکت توليدي و شرکت را به مشتريانش ارتباط مي دهد. براي اداره صحيح زنجيره تامين لازم است تا نسبت به خدمات عالي به مشتريان، هـزينه هاي پايين و زمان چرخه کوتاه اطمينان حاصل کنيم.
يک زنجيره تامين به جريان مواد، اطلاعات، وجوه و خدمات از تامين کنندگان موادخام طي کارگاهها و انبارها تا مشتريان پاياني اشاره دارد و شامل سازمانها و فرايندهايي مي شود که کالاها، اطلاعات و خدمات را ايجاد و به مصرف کنندگان تحويل مي دهند. اين زنجيره شامل خيلي از وظايف از قبيل خريد، جريان وجـــوه، باربري مواد، برنامه ريزي و کنترل توليد، کنترل موجودي و لجستيکي و توزيع و تحويل مي گردد.[113]
تعاريف مختصر و جامعى كه مى توان از زنجيره تامين ارايه داد، عبارت‌اند از:
* هندفيلد ونيکولس: زنجيره تامين شامل همه فعاليتهاي مرتبط با جريان وانتقال کالاها ازمرحله مواد خام به مصرف کننده نهايي وجريانهاي مرتبط با آن بوده است .
*آيرس: زنجيره تامين يعني شکل دادن به فرايند هاي جريانهاي فيزيکي، اطلاعاتي، مالي ودانش براي ارضاي احتياجات مصرف کننده نهايي از طريق محصولات وخدمات مرتبط با تامين کنندگان دانسته.[114]
1-1-3- طرح کلى يک زنجيره تامين
به طور کلى زنجيره‌ تامين، زنجيره‌اى است که همه فعاليت‌هاى مرتبط با جريان کالا و تبديل مواد، از مرحله تهيه ماده اوليه تا مرحله تحويل کالاى نهايى به مصرف کننده را شامل مى‌شود. در ارتباط با جريان کالا دو جريان ديگر که يکى جريان اطلاعات و ديگرى جريان منابع مالى و اعتبارات است نيز حضور دارد.
محققان و نويسندگان مختلف ، نگرش‌ها و تعاريف متفاوتى را از زنجيره تامين ارايه کرده اند برخى زنجيره تامين را در روابط ميان خريدار و فروشنده محدود کرده اند، که چنين نگرشى تنها بر عمليات خريد رده اول در يک سازمان تمرکز دارد. گروه ديگرى به زنجيره تامين ديد وسيع‌ترى داده و آن را شامل تمام سرچشمه‌هاى تامين (پايگاه‌هاى تامين) براى سازمان مى دانند. با اين تعريف ، زنجيره تامين شامل تمام تامين کنندگان رده اول ، دوم ، سوم … خواهد بود. چنين نگرشى به زنجيره تامين ، تنها به تحليل شبکه تامين خواهد پرداخت . ديد سوم ، نگرش زنجيره ارزش است که در آن زنجيره تامين شامل تمام فعاليت‌هاى مورد نياز براى ارايه يک محصول يا خدمت به مشترى نهايى است. با نگرش ياد شده به زنجيره تامين ، توابع ساخت و توزيع به عنوان بخشى از جريان کالا و خدمات به زنجيره اضافه مى‌شود. در واقع بااين ديد، زنجيره تامين شامل سه حوزه تدارک ، توليد و توزيع است .[115]
1-1-4- انواع زنجيره تامين
در شرکتهاي توليدي سنتي کالاها پس از توليد در انبارها و مکانهاي ديگر انبار مي شدند که اين زنجيره تامين را پيچيده تر مي کرد. اگر شرکت از يک مدل تجاري ساخت برمبناي سفارش استفاده کند، هيچ نيازي براي انبارکردن محصولات ساخته شده وجود نخواهد داشت اما درعين حال نياز براي انبار موادخام و اجزاء سازنده وجود خواهد داشت. بنابراين، واضح است که زنجيره هاي تامين به ماهيت شرکت وابسته است.
الف – ساخت تجمعي براي ذخيره کردن: مدل زنجيره تامين ساخت تجمعي براي ذخيره کردن بر تقاضاهاي جهت دار مشتري درزمان واقعي به منظور ذخيره کاراي موجودي کالاي ساخته شده تمرکز دارد. اين تجمع ذخيره اغلب ازطريق استفاده از يک سيستم اطلاعاتي انجام مي شود که به طورکامل يکپارچه1 است. بــدين طريق که چنين سيستمي مي تواند اطلاعات تقاضاهاي زمان واقعي را که مي تواند براي تعديل و توسعه برنامه ها و بــرنامه هاي عملياتي توليد استفاده شود را جمع آوري کرد و نسبت به ذخيره اقلامي اقدام کند که موردنياز مشتريان است. اين گونه سيستم ها به صورت يکپارچه اي فعاليتهاي برنامه ريزي توزيع، ساخت، برنامه ريزي تفصيلي، کنترل موجودي، هماهنگي تامين با چندين کانال توزيع، جريان اطلاعات صحيح درباره تقاضا، سرمايه گذاري، ظرفيت موجودي، برنامه ريزي تفصيلي نقل و انتقال و… را انجام مي دهد.
ب – ذخيره کردن مستمر: ايده اين مدل برپايه از نو پرکردن موجودي تخليه شده به طور مداوم به وسيله کــــــارکردن به طور نزديکي با تامين کنندگان و يا واسطه ها استوار است. بنابراين، ارتباط محکمي بين فرايند اجراي سفارش و فرايند توليدي موردنياز است. اين مدل کاربردي ترين مدل براي محيطهايي با الگوهاي تقاضاي ثابت است.
ج – ساخت براي سفارش: مفهوم اين مدل برپايه سفارش براي مونتاژکردن بلافاصله پس از دريافت سفارش استوار است. اين مدل به مديريت مفيد موجوديهاي اجزاء و تحويل تدارکات موردنياز طي زنجيره تامين نياز دارد. يک راه حل براي غلبه بر اين نياز استفاده چندمنظوره از دستگاهها براي توليد کالاست. يکي از مزيتهاي اصلي اين نوع مدل ادراکي است که هر مشتري مي تواند از محصول موردنياز خود تجسم کند. به علاوه اينکه هر مشتري کالاهاي خود را سريعاً دريافت مي کند.
د – مونتاژ کانالي: با يک تعديل جزئي در مدل ساخت برمبناي سفارش مونتاژ کانالي2 به دست مي آيد. در اين مدل بخشهاي هر محصول همان طور که در کانال توزيع حرکت مي کند جمع آوري و مونتاژ مي شوند. براي مثال، مي توان بعضي شرکتهاي رايانه اي که در زنجيره توزيع بخشهاي رايانه، آنها را خريداري و مونتاژ و سپس تحويل مشتري مي دهند را نام برد. بنابراين، سفارش رايانه اي مشتري تنها بايد براي قرارگرفتن در يک وسيله براي تحويل جمع شوند.
ز – زنجيــره تامين جهاني: زنجيره تاميني که تامين کنندگان و يا مشتريان را در کشورهاي ديگر درگير خود مي کند به عنوان زنجيره تامين جهاني شناخته مي شود. دلايل اصلي که چرا شرکتها وارد زنجيره تامين جهاني مي شوند عبارتند از: قيمتهاي پايين تر مواد، خدمات و نيروي انساني؛ دسترسي به محصولات و فناوري که در داخل دردسترس نيستند؛ کيفيت بالاي محصولات بـــازارهاي جهاني؛ استراتژي هاي فروش جهاني شرکت؛ تشديد رقابت جهانــــي که درنتيجه کاهش هزينه شرکت مي شود؛ نياز به توسعه حضور خارجي و بازرگاني بين المللي. برخي ازمشکلاتي که ممکن است در زنجيره هاي تامين جهاني وجود داشته باشد عبارتند از مشکلات حقوقي، دستمزدها و مالياتهاي دادوستد، اختلاف فرهنگي و زباني، تغييرات سريع در نرخهاي پولهاي رايج تبادلي و عدم ثبات سياسي.[113]
1-1-5- مشکلات زنجيره تامين و منابع آنها
درجهان تجارت مثالهاي بي شماري از شرکتهايي که قادر نيستند به سطح تقاضايشان برسند و درنتيجه موجوديهاي هزينه بر و زيادي پروژه اي را متحمل مي شوند وجود دارد. در اين قسمت ما به تشريح اين مشکلات و علل آنها مي پردازيم.
مشکلات طي زنجيره تامين به طورکلي از دو منبع ناشي مي شوند:
1 – عدم اطمينان: يک منبع اصلي عدم اطمينان زنجيره تامين پيش بيني تقاضا است. پيش بيني تقاضا از چندين فاکتور از قبيل رقابت، قيمتها، شرايط فعلي، توسعه تکنولوژيکي و سطح عمومي تعهد مشتريان تاثير مي پذيرد. ديگر عامل عدم اطمينان زنجيره تامين زمانهاي تحويل است که خود به عواملي مانند نسبت خرابي ماشين ها در فرايند توليد خطي، فشردگي ترافيکي که در حمل و نقل دخالت مي کند و مشکلات کيفيت مواد که ممکن است تأخيرات توليد را ايجاد کند وابسته است.
2 – عدم هماهنگي: اين نوع مشکلات هنگامي اتفاق مي افتد که يک بخش شرکت با ديگر بخشها ارتباط خوبي ندارد، وقتي پيغام براي شرکاء تجاري غيرقابل فهم باشد و وقتي بخشهاي شرکت از بعضي مسائل آگاهي ندارند و يا خيلي دير از آنچه موردنياز است و يا آنچه بايد اتفاق بيفتد آگاه مي شوند.
همان طور که اشاره شــــــد مشکلات بي شماري طي زنجيره تامين مي تواند رخ دهد که در اين قسمت به دو مورد از مزمن ترين مشکلات آن اشاره مي شود.
الف – اثر شلاق چرمي3 : اثر شلاقي به تغييرات نامنظم در سفارشات طي زنجيره تامين اطلاق مي شود. اين اثر براي اولين بار به وسيله پروکتل و گمبل (PSG) در ارتباط با يکي از محصولاتشان مشاهده و شناخته شد. دراين مشکل گرچه فروش واقعي در فروشگاهها نسبتاً ثابت و قابل پيش بيني بود اما سفارشات عمده فروشان و توزيع کنندگان براي PSG (سازنده) ميدان نوسانات شديدي داشته و مشکلات موجودي محصول ساخته شده را براي PSG داشت. يک تحقيق نشان داد که سفارشات توزيع کنندگان به دليل پيش بيني ضعيف تقاضا و کمبود هماهنگي و اطمينان درميان شرکاء زنجيره تامين تغييرات نامنظمي داشت، به دليل اينکه هر ماهيت مجزا طي زنجيره تامين سفارشات و تصميمات موجودي را با يک ديد نسبت به منافع خود به طرف بالاي زنجيره تامين انجام مي داد که اين منجر مي شد کــــــه ميزان پيش بيني ها به طرف بالاي زنجيره همچنان افزايش يافته و به موجوديهاي اضافه اي در تمام قسمتهاي زنجيره تامين منجر شود.
ب – ذخيره فريبنده: اين گونه مشکل زماني که مشتريان محصولي را مي خواهند که دردسترس نيست اتفاق مي افتد گرچه درحقيقت وجود دارد مثل وقتي که محصول درجايي نادرست قرار مي گيرد يا اينکه مقدار ذخيره ناصحيح است.[113]
1-1-6- راه حلهاي مشکلات زنجيره تامين
هرساله سازمانها راه حلهاي زيادي را براي مشکلات زنجيره تامين پيدا کرده اند.
راه حلها: جهت رفع مشکلات در زنجيره تامين سه دسته فنون وجود دارد. دسته اول فنوني هستند که در ارتباط با طراحي و عرضه قطعات، عرضه کنندگان، مديريت ارتباطات بين عرضه کنندگان و ارتبـــاط سازمان با عرضه کنندگان وجود دارد، دسته دوم فنوني هستند که در ارتباط با سيستم هاي توليدي، مديريت موجودي و مسائل داخلي سازمان جهت رفع مشکلات وجود دارد و دسته سوم مجموعه تدابيــــــري هستند که درمورد توزيع کنندگان، خريداران، وفاداري خريداران و هماهنگي آنها با سازمان بايد لحاظ شود. در ذيل به بعضي موارد اشاره مي شود:
1 – ادغام عمودي
2 – کنترل موجودي
3 – تکنيک هاي مناسب بر برنامه ريزي توليد
الف – تکنيک هاي توليدي به موقع
ب – تکنيک هاي برنامه ريزي مواد موردنياز
ج – عمليات همزمان
4 – استراتژي هاي کاهش عدم اطمينان [113]
1-1-7- لايه هاي زنجيره تامين
زنجيره تأمين بالادست4 : اين بخش، شامل تأمين‌کنندگان اوليه (که مي‌توانند مونتاژ کننده و يا سازنده باشند) و تأمين‌کنندگان آنهاست. همه اين مسيرها از مواد سرچشمه مي‌گيرند. فعاليت‌هاي اصلي اين بخش، خريد و حمل است.که خود اين لايه نيز به سه لايه تقسيم مي شود.
زنجيره تأمين داخلي5 : اين بخش، شامل تمام پردازش‌هاي استفاده شده توسط يک سازمان در تبديل داده‌هاي حمل شده به سازمان به‌وسيله تامين‌کنندگان، به خروجي‌ها از زماني است که مواد وارد سازمان مي‌شود تا زماني که محصول نهايي براي توزيع به خارج سازمان حرکت مي‌کند. فعاليت‌هاي اين بخش، شامل حمل مواد، مديريت موجودي، ساخت و کنترل کيفيت است.
زنجيره تامين پايين دست6 : اين بخش، شامل تمام فرايندهاي درگير در توزيع و تحويل محصولات به مشتريان نهايي است. به فراواني مشاهده شده است که زنجيره تامين، با واگذاري محصول يا مصرف آن، پايان مي‌پذيرد. فعاليت‌هاي اين بخش شامل بسته‌بندي، انبار و حمل است. اين فعاليت‌ها ممکن است با استفاده از چندين توزيع کننده نظير کل‌فروشان و خرده‌فروشان انجام شوند.
گفتني است که جريان کالا، مي‌تواند در جهت عکس اتفاق افتد، مثل جريان کالاهاي برگشتي. لجستيک معکوس، شامل فرايند کالاهاي عودتي و برگشتي و نحوه برخورد مناسب با اين نوع اقلام و تمام عمليات مرتبط با مصرف مجدد کالا و مواد به منظور افزايش بهره‌وري، سوددهي و کارامدي بيشتر سازمان لجستيکي است. لجستيک معکوس، شامل تمام فعاليت‌هاي معکوس زنجيره تامين است. به‌طور کلي لجستيک معکوس را مي‌توان اين‌گونه تعريف کرد: «انتقال دقيق، بموقع و درست مواد، اقلام و کالاهاي قابل استفاده و غيرقابل استفاده از انتهايي‌ترين نقطه و آخرين مصرف‌کننده، از طريق زنجيره تامين به واحد مربوطه». به بياني ديگر، لجستيک معکوس «فرايند حرکت و انتقال کالاها و توليداتي است که در زنجيره تامين، داراي قابليت بازگشت هستند».شکل (1-2)
نبايد فراموش کرد که لجستيک معکوس، نيازمند هماهنگي کامل بين واحدهاي توليد، بازاريابي، امور مالي، سيستم‌هاي اطلاعاتي و منابع انساني براي جلوگيري از تضادها و برخوردهاي ناهمگون احتمالي در زنجيره تامين است. در لجستيک معکوس، بهبود مستمر از طرق مختلفي صورت مي‌گيرد که عبارتند از: مصرف مجدد مستقيم که کالاها پس از تميز شدن، بدون هيچ تغييري به مشتريان بازگردانده مي‌شوند؛ بازيافت مواد که در آن، کاربري مواد و کالاها تغيير يافته و به مشتريان عرضه مي‌شود؛ تعميرات؛ بروز کردن مجدد؛ بازسازي و بهينه‌سازي که مي‌تواند شامل تمامي موارد بازيافت مواد، تعميرات و بروز کردن مجدد باشد.[113]
شکل(1-2): شبکه لجستيک معکوس
1-2- زنجيره تامين معکوس
1-2-1- مروري بر زنجيره تامين معکوس
از جمله مباحثي که امروزه در حوزه لجستيک و مديريت زنجيره تأمين صنايع مختلف مطرح است، موضوع “لجستيک معکوس” و “مديريت بازگشتيها” مي‌باشد؛ امري که به‌نظر مي‌رسد تاکنون در صنايع مختلف کشورمان به آن توجه جدي نشده است. طي دو دهه اخير، شرکت‌ها و صنايع زيادي در کشورهاي پيشرفته بررسي در اين زمينه را آغاز کرده و لجستيک معکوس را يکي از فرايندهاي مهم در زنجيره تامين خود درنظر گرفته‌اند. حتي به تازگي گواهينامه ISO در خصوص فرايند‌هاي مرجوعي نيز توسط برخي از شرکت‌هاي پيشرفته دريافت شده است. امروزه در کشورهاي پيشرفته جهان، سازمان‌هاي صنعتي، دولتي، تجاري و خدماتي بر فرايندهاي لجستيک معکوس و زنجيره تأمين تمرکز کرده اند که اين مقوله در ايجاد ارزش اقتصادي واقعي کالاها و خدمات به همراه پشتيباني از ملاحظات زيست محيطي نقش موثري دارد. اين تمرکز اکنون در کليه بازارها از جمله بخش‌هاي صنعتي و فناوري پيشرفته، تجاري و محصولات مصرفي رو به افزايش است.[116]
1-2-2- ضرورت زنجيره تامين معکوس
آنچه که در جريان سنتي کالا وجود دارد و مديران صنايع بر کنترل و مديريت آن جريان تاکيد مي کنند جريان مستقيم يا رو به جلوي مواد و محصولات است که عمدتاً از طرف تأمين کنندگان به سازندگان، توزيع‌کنندگان، خرده فروشان و در نهايت مشتريان جريان دارد. اما در بسياري از صنايع، جريان مهم ديگري نيز در زنجيره‌هاي تامين وجود دارد که به صورت معکوس شکل گرفته و در آن، محصولات از سطوح پائيني زنجيره تامين به سطوح بالاتر عودت داده مي‌شوند. لجستيک معکوس به دنبال بررسي و مديريت جريان‌هاي معکوس يا به عبارتي جريان‌هاي رو به عقب در زنجيره‌هاي تأمين است.
مديريت لجستيک معکوس و زنجيرههاي تأمين حلقه بسته يکي از جنبههاي مهم و حياتي هر کسبوکاري بوده و متضمن ساخت، پخش خدمات و پشتيباني از هر نوع محصولي است. در عصر کنوني تجارت که چرخه عمر محصولات هر روز کوتاه تر و کوتاه تر مي شود، سياست هاي برگرداندن محصول با زمانهاي پاسخگويي سريع و خدمات مشتري تعريف شده و تأکيد بيشتري بر مديريت بازگشت، تغيير شکل و ذخيره دوباره کالاهاي تمام شده وجود دارد. قوانين دولتي جديد و قوانين سبز که به بازگرداندن و از رده خارج کردن مواد زائد الکترونيکي و ديگر مواد خطرناک مربوط است نيز مديران و سطوح بالاي مسئول امور لجستيک فرايندهاي زنجيره تأمين را وادار ميسازد نگاه نزديکتري به فرايند لجستيک معکوس بيندازند.[116]
1-2-3- معرفي زنجيره تأمين معکوس
در سال‌هاي گذشته سازمان‌ها منابع زيادي را صرف زنجيره تأمين حود نموده‌اند است. به زودي مديران به همين اندازه نياز به سرمايه‌گذاري در زنجيره تأمين معکوس خود خواهند داشت. زنجيره تأمين معکوس گروهي از فعاليت‌هاست که محصول کارکرده را از مشتريان دريافت و آن را به منظور بازيابي ارزش يا امحاء به توليدکننده اوليه يا بازيابي کننده بازمي‌گرداند. زنجيره‌هاي تأمين معکوس به تدريج به يک بخش اساسي در طيف وسيعي از صنايع از توليدکنندگان فرش تا کامپيوتر تبديل مي‌شود.
زنجيره تأمين يا لجستيک رو به جلو “فرآيند برنامه‌ريزي، اجرا و کنترل کارآ و اثربخش جريان مواد اوليه، موجودي‌هاي در حال توليد و محصولات و اطلاعات مربوط به آنها از نقطه مبداء تا نقطه مصرف به هدف تأمين الزامات و نيازمندي‌هاي مشتريان.” است. يعني از زماني که مواد اوليه از تأمين کننده خريداري مي شود تا زماني که در فرآيندهاي توليد تغيير شکل مي يابد و زماني که وارد شبکه هاي توزيع مي شود و به دست مشتريان مي رسد .مديريت زنجيره تأمين معکوس يا لجستيک معکوس دقيقاً خلاف اين جريان از مشتري تا تأمين کننده را در بر مي گيرد. در واقع يکي از کارهاي ضروري براي اين که سازماني بتواند محصولاتش را بازيافت کند، راهاندازي زنجيره تأمين معکوسش است.
1-2-4- مشوق‌هاي راه‌اندازي زنجيره تأمين معکوس از ديد توليد کنندگان:
الزامات قانوني
ايجاد يک تصوير سبز در ذهن مشتريان و افزايش وفاداري آنان
کاهش هزينه‌هاي توليد و عمليات
کاهش هزينه مواد
پيشگيري از دستيابي رقبا به قطعات حساس محصول
1-2-5- اجزاي زنجيره تأمين معکوس
اجزاي مختلفي براي زنجيره‌هاي تأمين معکوس معرفي شده‌اند. در اين قسمت پنج جزء کليدي معرفي مي‌شوند:
جمع‌آوري / کسب محصولات- اين فعاليت کمک مي‌کند که محصولات از مشتريان مختلف جمع‌آوري شود. سياست‌هاي مختلفي مي‌توانند براي جمع‌آوري انتخاب شوند: براي مثال ممکن است مشتري محصولش را به مرکز بياورد، يا سازمان به صورت دوره‌اي به مشتريان مراجعه کند، يا سازمان تنها در صورت تماس مشتريان به آنان مراجعه نمايد و يا …..
تحقيقات نشان داده که جمع‌آوري محصولات کارکرده، کليد ايجاد زنجيره تأمين معکوس سودآور است. مديريت دقيق کيفيت، کميت و زمان‌بندي محصولات بازگشتي کمک مي‌کند که سازمان‌ها در سيلي از محصولات بازگشتي با کيفيت‌هاي مختلف غرق نشوند.
لجستيک معکوس – وقتي که محصولات جمع‌آوري شدند، بايد به جاهايي که براي بازرسي، دسته‌بندي و تعيين تکليف تعيين شده‌اند انتقال يابند. هيچ طراحي بهينه خاصي براي شبکه لجستيک معکوس وجود ندارد، بلکه نوع طراحي به نوع محصولات و منافع اقتصادي حاصل از بازياي ارزش آنها بستگي دارد.
بازرسي و تعيين تکليف- در اين مرحله محصولات بازگشتي آزمون، مرتب و تعيين تکليف مي‌شوند.
تعمير اساسي – سازمان‌ها مي‌توانند با جدا کردن قطعات و تعمير و تعويض قطعات فرسوده محصولات به منظور استفاده مجدد، يا بازتوليد به منظور فروش مجدد، ارزش محصولات بازگشتي را بازيابي کنند. فرآيندهاي تعمير اساسي7 و بازتوليد8 کمتر از فرآيندهاي توليد سنتي قابل پيش‌بيني‌اند، چرا که زمان‌بندي و کيفيت محصولات بازگشتي، عدم‌اطمينان زيادي را در بر دارد.
توزيع و فروش – قبل از اين که سازماني براي فروش محصولات بازيافتي برنامه‌ريزي کند، بايد بداند که آيا تقاضايي براي آن وجود دارد يا بايد بازار جديدي براي آن ايجاد کند؟ اگر نياز به بازارسازي باشد، سازمان بايد سرمايه‌گذاري عظيمي را براي آموزش مشتريان و ساير فعاليت‌هاي بازاريابي صرف کند. مشتريان بالقوه محصولات بازتوليدي يا اجزاي آن نه تنها همان خريداران اوليه، بلکه مشتريان جديدي در بازارهاي جديد خواهند بود.
1-2-6- نمونه‌هايي از سازمان‌هاي موفقي که زنجيره تأمين معکوس خود را راه‌اندازي نموده‌اند
بوش سنسورهايي را در موتور ابزارهاي قدرت خود نصب کرده که نشان مي‌دهند که آيا موتور ارزش تعمير اساسي را دارد يا نه. اين تکنولوژي به طور چشمگيري هزينه‌هاي بازرسي و تعيين تکليف حصولات بازگشتي را کاهش داده است .
کداک بعد از اين که عکس دوربين‌هاي يکبارمصرف خود را چاپ مي‌کند، اين دوربين‌ها را وارد چرخه بازتوليد خود مي‌نمايد. در دهه 1990 اين شرکت بيش از 310 ميليون دوربين را از 20 کشور دنيا بازيافت نموده است.[108]
زيراکس در برنامه بازتوليد سبز خود، هنگام نصب دستگاه‌هاي کپي جديد دستگاه‌هاي استفاده شده را جمع‌آوري مي‌کند. اين کار 40 تا 65% کاهش در هزينه‌هاي توليد را براي زيراکس به همراه داشته است.[43]
نايک مشتريانش را تشويق مي‌کند که وقتي کفش نو مي‌خرند، کفش قبلي خود را به فروشنده تحويل دهند. اين کفش‌هاي کهنه در کارخانه نايک به پوشش زمين بسکتبال و ورزش‌هاي ديگر تبديل مي‌شود که شرکت بخشي از آنها را به باشگاه‌هاي بسکتبال اهدا مي‌کند و از درآمد فروش آنها نيز به اين باشگاه‌ها کمک مي‌کند. به اين ترتيب نايک توانسته ارزش برند خود را افزايش دهد.[90]
1-2-7- ابعاد لجستيك معكوس
توزيع:
« توزيع معكوس عبارت است از فرآيند جمع آوري توليدات يا بسته هاي تاريخ گذشته يا خسارت ديده از اولين تا آخرين مصرف كننده در زنجيره تأمين ».
عمده ترين ركن لجستيك معكوس اجراي مناسب و به هنگام توزيع معكوس است، از اين رو توزيع معكوس بايد با پيش بيني هاي دقيق، مطالعات كارشناسانه و انجام تحقيق و پژوهشي عملي– كاربردي همراه باشد تا بتواند در طول زنجيره تأمين اثر گذاري خود آشكار سازد. اصل يكپارچگي سيستم توزيع معكوس با ساير ابعاد لجستيك معكوس اهميت شايان توجهي دارد، به نحوي كه انجام صحيح و درست فعاليت ها و فازهاي مختلف توزيع معكوس ارتباط مستقيمي با موفقيت و يا عدم موفقيت يك فرآيند لجستيك معكوس دارد.
كنترل موجودي و برنامه ريزي توليد:
يكي از مسائل بسيار مهم براي مديران در سازمان هاي صنعتي، بازرگاني و حتي نظامي ، پيش بيني ميزان خريدها با توجه به امكانات داخلي و شرايط بازار است. از اين رو هزينه خريد مواد و اجناس لازم براي توليد و فروش، و هزينه هاي مختلف موجودي ( هزينه هاي سفارش، نگهداري، كمبود، قيمت خريد مواد و موجودي ها) از اقلام عمده هزينه است كه مديران مي توانند از طريق به كارگيري فنون و روش هاي جديد، با تعيين ميزان مقرون به صرفه بودن هر بار خريد، ضمن كاهش اين هزينه ها، ميزان سود سازمان را افزايش دهند.
كنترل موجودي نقش بسيار حساس و مؤثري در كاهش هزينه ها و بهبود و موفقيت امور سازمان هاي مذكور بر عهده دارد. اصولاً كنترل موجودي، ‌يعني نظارت بر فراهم آوردن مواد و اجناس مورد نياز سازمان از نظر كيفيت و كميت، در زمان و مكان معين و مناسب و با صرف كمترين هزينه.
در لجستيك معكوس براي حفظ تداوم و هماهنگ كردن فعاليت هاي توليد و توزيع و جلوگيري از توقف عمليات به سبب كمبود موجودي و نيز قابل استفاده نمودن اقلام و كالاهاي برگشتي بايد خط مشي ها، ‌نظام ها و روش هايي را اتخاذ نمود تا مجموع هزينه هاي مرتبط با موجودي ها را كاهش دهد. به عبارت ديگر، فعاليت هاي مرتبط با موجودي ها كه مي تواند شامل تهيه و نگهداري گزارش هاي موجودي ها، ‌كنترل موجودي ها،‌ تدوين وظايف افراد تحت سرپرستي واحد ذيربط، اجراي اصول، نظام ها و روش هاي پيشرفته و متناسب با وضعيت سازمان و… باشد تا مديريت موجودي و برنامه ريزي توليد نيز در راستاي كاركردهاي لجستيك معكوس واقع شود. به طور مثال ، يكي از شروط بسيار مهم در بازيافت و مصرف مجدد كالاها و اقلام توليدي، جداسازي اقلام قابل استفاده و اقلام غير قابل استفاده است. اقلام قابل استفاده مي تواند به عنوان يك جايگزين مناسب براي تأمين قطعات سفارش داده شده مورد استفاده واقع شود. چرا كه بسياري از عدم اطمينان ها و نارضايتي ها ناشي از رابطه مستقيم محصولات عودتي و برگشت داده شده با زمان، كيفيت و كميت كالاها مي باشد، كه با جايگزين كردن اقلام قابل استفاده كالاهاي برگشتي ، علاوه بر صرفه جويي در هزينه ها ، در ابعاد مختلف ديگري نيز مي توان رضايتمندي مصرف كننده را نيز كسب كرد. اين امر مستلزم پايه ريزي يك سيستم برنامه ريزي قوي در امر توليد و كنترل موجودي است . سيستمي كه علاوه بر تفكيك قابل استفاده بودن يا نبودن اقلام برگشت داده شده ، برنامه بهبود توليد را نيز ارائه دهد. نكته قابل توجه اين است كه در فرآيند لجستيك معكوس ممكن است به يك « انباردر داخل انبار» نيز نياز باشد. انباري كه جريان نگهداري كالا، چيدمان و تجهيزات جابه جايي مواد در آن به صورت ويژه اي ممتاز و مناسب باشد.
به عبارت ساده تر ،‌در لجستيك معكوس براي تفكيك بهتر اقلام برگشتي از حيث قابل استفاده بودن يا نبودن بايد انباري را در داخل انبار، براي « اقلام برگشتي قابل استفاده » و نيز انباري از براي « اقلام برگشتي غير قابل استفاده » فراهم نمود. سپس با توجه به نوع كالا و اقلام برگشتي و برحسب درجه بندي مراحل مختلف بهبود مستمر در لجستيك معكوس، در يكي از مراحل پنج گانه جاي داده شود تا در صورت امكان به زنجيره تأمين باز گردد.
صرفه جويي هاي اقتصادي:
در بحث صرفه جويي اقتصادي لجستيك معكوس ساختار مجاري توزيع معكوس ، نوع اعضاي مجاري توزيع و عملكردهاي آنان در اين مجاري از اهميت شاياني برخوردار است.
1-2-8- دلايل استفاده از لجستيك معكوس
همان طوركه مي دانيدبه طور عمومي و سنتي، توليد كنندگان كالاها و اقلام در قبال كالاهاي خود، پس از توزيع و سپس مصرف توسط مصرف كنندگان، هيچ گونه احساس مسئوليتي نمي كنند و تعهدي را در قبال توليدات توزيع شده و مصرف شده خود نمي‌ پذيرند.اما امروزه حجم محصولات توليدي مصرف شده، خسارات قابل ملاحظه اي را در جهت تخريب محيط زيست به بار آورده است و همگان اعم از مصرف كنندگان و مسئولان نگران وضعيت محيط زيست خود هستند و با دغدغه فراوان، روند رو به بهبودي را براي وضعيت محيط زيست خود دنبال مي كنند. به نحوي كه همگان از توليد كنندگان مختلف كالاها و اقلام انتظار دارند تا هزينه ضايعات و جمع آوري زباله هاي ناشي از توليدات خود را بپذيرند و يا حداقل ضايعات كالاهاي مصرفي را كاهش دهند.
اين توجه روزافزورن به مديريت ضايعات و وضع قوانين جديد در خصوص ضايعات محصولات توليد ي ( به خصوص در اروپا )، توليد كنندگان كالاها را به سمت بهبود فرآيند توليد خود كشانده است، چرا كه هزينه هاي انهدام و پاكسازي محيط زيست بسيار بالاست. از اين رو، بيشتر شركت ها و واحد اي توليد ي در اروپا و امريكا مسدوليت جمع آوري، پخش و به روز كردن كالاهاي دست دوم توليد ي خود را عهده دار شده اند. علاوه بر اين موضع، براي تزريق پويايي و توسعه يك سيستم لجستيكي مناسب، ضروري است كه در زنجيره تأمين يك سازمان لجستيك، جامع نگري خوبي وجود داشته باشد. به عبارت ديگر، بحث توزيع معكوس و ساير ابعاد لجستيك معكوس به منظور فراهم كردن رضايتمندي مشتري به خوبي لحاظ شود. بدين معنا كه مشتري پس از تأمين نيازهايش، از سيستم لجستيكي مورد انتخاب خود احساس امنيت كند و مطمئن باشد كه در صورت وجود هر گونه عيب و نقص در كالاي توزيع شده كه از ناحيه يكي از فرآيندهاي توليد، توزيع ويا انبار ناشي شده باشد، به وسيله استقرار لجستيك معكوس قابل پذيرش و رفع شدن است و به صورت كاملا ً منظم، اقلام كالاهاي توزيع شده اي كه براي مصرف كننده يا مشتري قابل استفاده نيستند در زنجيره تأمين به وسيله سيستم توزيع معكوس جمع آوري شده و توسط يكي از مراحل بهبود مستمر لجستيك معكوس در كمترين زمان ممكن براي مصرف كالا و اقلام مطلوب به مشتري بازگردانده مي شود. اين  ايجاد رضايتمندي و امنيت خاطر براي مشتريان ، به منزله دميدن روح پويايي در يك سيستم لجستيكي است و استقرار اين نظام و عملكردهاي دقيق آن ، مي تواند خود به تنهايي تبليغ خوبي براي افزايش رضايتمندي مشتريان، سود آوري بيشتر و نهايتاً افزايش مشتريان باشد. پس عمده دلايل فعال شدن شركت ها در لجستيك معكوس عبارت است از:‌
– قوانين و مقررات زيست محيطي كه شركت ها را وادارمي كند تا كالاها و محصولات از رده خارج ( زايد) خودشان را جمع آوري نمايند و در رفتار توليدي آينده خود مراقبت بيشتري كنند.
– مزاياي اقتصادي استفاده از كالاهاي عودت داده شده در فرآيند توليد به جاي پرداخت هزينه اي بالاي انهدام ضايعات كالاي دست دوم و افزايش آگاهي هاي زيست محيطي مصرف كنندگان.
بديهي است كه مصرف مجدد و طولاني مدت كالاها و محصولات به هر طريق ممكن، جزو ديدگاه هاي اقتصادي، اجتماعي و زيست محطي سودمند به حساب مي آيد.
– مصرف كنندگان و مشتريان سيستم لجستيكي، از استقرار لجستيك معكوس به شدت استقبال مي كنند و اين به دليل سود نهفته اي است كه در اثر استقرار لجستيك معكوس عايد آنان مي شود. مطلوبيت هايي همچون احساس امنيت خاطر از سالم بودن كالاي مودر تقاضا و ضمانت سيستم براي كالاها و اقلام توزيع شده و نيز تقبل هزينه هاي ناشي از سالم نبودن كالا و اقلام، از زمان جمع آوري آن تا تحويل دوباره كالا براي استفاده، از جمله دلايل اين تمايل شديد است.
– مشتريان سيستم با استقرار لجستيك معكوس ثبات و بقاء بيشتري را در فعاليت هاي خود احساس مي كنند و اين ثبات و پايداري به ويژه در گروها هاي بزرگي از كالاهاي برگشتي كه مرور زمان از اعتبار و ارزش آنها مي كاهد، كاملاً مشهود است. به طور مثال مجله ها، روزنامه ها و كتب منتشره برگشتي در فرآيند لجستيك معكوس هيچ گاه به مشتري آسيب نمي رساند و فروشنده به راحتي مي تواند به هر مقدار كه بخواهد تقاضا نموده و دغدغه تاريخ گذشتن و يا كهنگي كالاهاي خود را نداشته باشد.
اين گونه از برداشت ها و احساس امنيت خاطرها از فرآيند لجستيك معكوس، انگيزه بسيار زيادي براي مشتريان ايجاد كرده است تا جذب سيستم هايي از توزيع شوند كه اين نوع از نگراني هاي آنان را رفع نمايد و ديگر اين كه توجه طيف وسيع از مشتريان به لجستيك معكوس، سبب روي آوردن شركت ها و سازمان ها به اين فرآيند شده است.[117]
1-2-9- هدف لجستيك معكوس چيست
استمرار بهبود و رضايتمندي مصرف كننده ،‌عمده ترين هدف يك سيستم لجستيك معكوس است. شركت ها و سازمان هاي بزرگ با استقرار لجستيك معكوس مي كوشند تا اعتماد مناسبي را از مصرف كنندگان و مشتريان خودبه وسيله حذف محصولات معيوب خود از زنجيره تأمين كسب كنند، اما اين بهبود براي اقلامي كه توسط توزيع معكوس وارد چرخه لجستيك معكوس شده اند، داراي سطوح و طبقه بندي مجزايي است.
استمرار بهبود و رضايتمندي مصرف كننده عمده ترين هدف يك سيستم لجستيك معكوس است.
سطوحي كه بايد توسط يك سيستم كنترل موجودي منظم و دقيق پشتيباني شود و آخرين اطلاعات مربوط به اقلام بازگشتني، از قبيل قابل استفاده بودن يا نبودن كالا، مواد و يا اقلام عودتي را در اختيار سيستم قرار دهد تا تصميم گيري در مورد نحوه ايجاد بهبود مستمر براي يك كالا يا ماده به خصوص انتخاب شود.[117]
1-2-10- مشکلات زنجيره تامين معکوس
برخي از نشانه هاي مهم که بيانگر وجود مشکل در سيستم لجستيک معکوس يک شرکت يا صنعت است و حاکي از لزوم توجه فوري و جدي به مبحث لجستيک معکوس است عبارتست از:
ورود مرجوعي‌ها سريع‌تر از پردازش يا بازيافت آنها است.
مقدار زيادي از موجودي‌هاي مرجوعي در انبار‌ها نگهداري مي‌شود.
مرجوعي‌هاي غيرقابل شناسايي وجود دارند.
زمان‌هاي پردازش روي مرجوعي‌ها طولاني است.
هزينه کل پردازش و اصلاح مرجوعي‌ها نامعلوم است.
مشتريان اطمينان خود را به فرايند اصلاح و تعمير محصولات مرجوعي از دست داده‌اند.
درخصوص اهميت و جايگاه لجستيک معکوس در هزينه‌ها و قيمت تمام‌شده محصولات مي‌توان به برخي از بررسي‌هاي صورت‌ گرفته در آمريکا اشاره کرد. اين بررسي‌ها نشان مي‌دهند که در حدود 4 درصد هزينه‌هاي لجستيکي هر شرکت، مربوط به لجستيک معکوس است که البته اين سهم در شرکتها و صنايعي که محصولات آنها داراي کيفيت پايين‌تري بوده و از فناوري پيشرفته بهره‌مند نيستند بالاتر است.
لازم به تاکيد است که لجستيک معکوس به ماهيت هر صنعت بستگي دارد؛ اما آنچه که مسلم است،‌ هزينه‌هاي مربوط به آن رقم قابل توجهي از هزينه‌هاي هر صنعت را به خود اختصاص مي‌دهد. به‌طور کلي، لجستيک معکوس در صنايعي که ارزش محصولات بسيار بالا است و يا درصد مرجوعي‌ها رقم قابل توجهي را نشان مي‌دهد‌ از اهميت بيشتري برخوردار است. تحليل‌ها نشان مي‌دهد که در حدود 50 درصد از محصولات در طول فرايند ساخت نياز به دوباره‌کاري و اصلاح دارند که مجموع اين بازگشت‌ها، هزينه‌اي را در پي خواهد داشت که تخمين آن در کل جهان به حدي است که با اين مواد مرجوعي مي‌توان 155 هزار قطار را پر از مواد کرد! با دانستن اين موضوع که هزينه پردازش يک محصول مرجوعي ممکن است دو تا سه برابر هزينه حمل‌و نقل بيروني آن باشد، بيشتر به اهميت و ضرورت توجه به مقوله لجستيک معکوس در صنايع پي مي‌بريم.[116]
1-2-11- لجستيك معكوس و راه حل بهبود مستمر
– مصرف مجدد مستقيم: اين نوع از بهبودي كه توسط لجستيك معكوس حاصل مي شود، شامل كالاهايي مي شود كه به دلايلي مختلف يا تعمير نشده ويا از نظر سطح پيشرفت و مدل،‌ ارتقاء داده نشده اند، اما تميز شده و مستقيماً به مشتري بازگردانده مي شود. براي نمونه مي توان به پالت ها، شيشه ها و غيره اشاره نمود.
– بازيافت مواد: در اين نوع بهبود، كالا كاربري خود را حفظ نمي كند. به عبارت ديگر،‌ هدف، استفاده از تمام يا برخي از مواد يا كالاي عودت داده شده است. مواد بهبود يافته از اين طريق ممكن است در توليد محصول اصلي وارد فرآيند توليد شود و يا ممكن است براي استفاده در صنايع ديگر مورد استفاده واقع شود، بازيافت مواد فاسد شدني و تبديل آن به كودهاي آلي از جمله اين فرآيندهاست. امروزه مواد فاسد شدني را در زمين حفر مي كنند و به صورت طبقه طبقه جاي مي دهند و به وسيله لايه ضخيمي از خاك آنها را طبقه بندي مي كنند. در اثر فعاليت يكسري از ميكرو ارگانيسم ها، مواد فاسد شدني به كود آلي تبديل مي شود كه اين كود مي تواند به عنوان يك محصول جديد وارد زنجيره تأمين شود. از اين نوع همچنين مي توان به عمل تجزيه كردن مهمات بلا استفاده اشاره نمود، بدين ترتيب كه طبق روال فعلي در سازمان هاي نظامي كشور، پس از تعيين تكليف براي انهدام معماتي كه به نوعي قابل استفاده نيستند،‌ به يكي از روش هاي، دفن در اعماق دريا، دفن در خاك،‌ سوزاندن، منفجر كردن و تجزيه كردن،‌ اقدام به انهدام آنها مي شود.
در اين مورد موضوع بازيافت مواد ، به عمل تجزيه كردن مهمات بلا استفاده بر مي گردد، يعني پس از اين كه تشخيص داده شد كه دمونتاژكردن مهمات بازگشتي خطرناك نيست ، تصميم به انهدام آنها توسط روش تجزيه كردن گرفته مي شود. بدين صورت كه در كارگاه هاي مخصوصي ، مهمات به اجزاي تشكيل دهنده اش تجزيه مي شود و اين اجزاء به صورت آهن قراضه ، مس قراضه . آلومينيم قراضه‌و …. دوباره به چرخه صنعت باز مي گردند وبه صورت مواد اوليه در ساخت مهمات ويا محصولات ديگر مورد استفاده قرار مي گيرند.
البته، نكته قابل توجه در مورد مهمات اين است كه ابتدا بايد آنها را منهدم كرد، سپس به روش تجزيه كردن،‌ اجزا ي مختلف آن را براي استفاده دوباره وارد چرخه صنعت نمود.
– تعميرات: اجزاي كالاها و يا خود محصولات به ايستگاه هاي كاري برده مي شوند كه البته كيفيت قطعات و وسايل تعمير شده، عموماً پايين تر از وسايل و اقلام جديد و نو مي باشد.
– به روز كردن مجدد: در اين مرحله كالا يا اجزاي محصول به روز مي شود، به نحوي كه تأمين كننده كيفيت بالا براي مشتري و رعايت استانداردهاي اوليه و عملياتي كالاي اصلي براي مصرف مجدد را دنبال مي كند.
– توليد دوباره (بازسازي و بهينه سازي): در اين نوع از عمليات بهبود، كالاها به طور كلي، دمونتاژ شده و تمام مدول ها و قطعات به طور دقيق مورد بررسي و بازبيني قرار مي گيرند و عناصر كهنه و فرسوده با عناصر جديد تعويض شده و يا تعمير مي شوند. اگر نياز باشد و نيز امكان آن وجود داشته باشد، مدل محصول يا كالا ارتقاء داده شده و به روز آوري مي شود. محصولات دوباره ساخته شده ضمانت كيفي بالايي را دريافت مي كنند و تحت ضمانت هاي جديد، محصول به مشتريان عرضه مي شود. در واقع، محصولات دوباره مي توانند، مانند همان محصولات اصلي با همان كيفيت و شرايط مجدداً فروخته شوند. البته، دقت در بسته بندي مجدد كالا مي تواند به روند به رشد استفاده از روش ساخت مجدد كالا و اقلام كمك كند.[117]
1-3- فرضيات مساله
ما در اينجا يک زنجيره تامين با 4 لايه را در نظر مي گيريم:
تامين کننده ←توليد کننده ← توزيع کننده ← مشتري
محصولاتي که از سطوح مشتريان جمع آوري مي شود:
از زنجيره تامين رو به جلو، نظير محصولات معيوب و آسيب ديده، از داير کردن زنجيره تامين معکوس که market driven system ناميده مي شود و جريان زباله9 زمانيکه مشتري محصول را دور مي اندازد.
جريان معکوس زنجيره تامين از طرف مشتري به بالا دست سود زيادي را عايد نمي کند. هزينه هاي جابجايي، حمل و نقل، تعيين وضعيت محصولات برگشتي، نگهداري، توزيع و مديريت موجودي، بسته بندي مجدد ساليانه هزينه هاي زيادي را به شرکت متحمل مي کند. بيشترين هزينه هاي موجود در زنجيره تامين معکوس هزينه حمل و نقل است.
فاکتورهايي در کاهش هزينه حمل و نقل موثر است:
مسافت حمل و نقل، هر چه فاصله مورد نظر براي حمل و نقل کمتر باشد هزينه ها کمتر مي شود. فواصل کم، هزينه ي حمل و نقل را کاهش مي دهد.
تکرار در تحويل کالا، هر چه زمان بين تحويل کالا کمتر باشد کالاي کمتري در انبار انباشته مي شود.
تعداد اندازه مورد نياز براي وسايل نقليه با توجه به اندازه و حجم کالا انتخاب مي شود.
يکي ديگر از هزينه هاي مهم موجود در زنجيره معکوس هزينه بسته بندي است، در بخش بسته بندي توليد کننده مسئول بازيافت بسته بندي هاست که براي کاهش اين هزينه مي توان جنس مواد را تغيير داد به طور مثال بسته بندي با شيشه نسبت به پلاستيک هزينه کمتري را ايجاد مي کند زيرا که هزينه دسته بندي و بازيافت پلاستيک بالاست.
از ديگر راه هاي کاهش هزينه ها مي توان تعيين مناسب مرکز توزيع محصول را نام برد که تاثير مستقيمي در کاهش هزينه ها دارد. تغيير طرح شبکه توزيع هزينه هاي موجودي، حمل و نقل، تسهيلات و جابجايي و اطلاعات را تحت تاثير قرار مي دهد.
از ديگر هزينه ي موجود در لجستيک معکوس مي توان به هزينه ي نگهداري کالاي برگشتي براي ذخيره سازي تا رسيدن به توليد کننده اشاره کرد.
1-4- هدف از اجراء
هدف هر زنجيره اي، حداکثر کردن کل ارزش توليدي توسط آن است. اختلاف بين پولي که مشتري مي پردازد با کل هزينه هاي متحمل شده توسط زنجيره براي توليد و توزيع کالا، ميزان سود دهي زنجيره را نشان مي دهد. ميزان سوددهي زنجيره، کل سودي است که بايد بين کليه مراحل زنجيره تقسيم شود بر همين اساس موفقيت يک زنجيره بر حسب ميزان سوددهي آن تعريف مي شود و مديريت زنجيره تامين مستلزم مديريت جريان هاي بين و داخل مراحل يک زنجيره براي حداکثر کردن کل سوددهي آن است.[112]
لجستيک معکوس به دنبال بررسي و مديريت جريان‌هاي معکوس يا به عبارتي جريان‌هاي رو به عقب در زنجيره‌هاي تأمين است.
جريان معکوس زنجيره تامين از طرف مشتري به بالا دست سود زيادي را عايد نمي کند.که هدف از اجرا کاهش هزينه هاي زنجيره تامين معکوس و افزايش رضايت مندي مشتري و نهايتا افزايش تعداد مشتريان است.
1-5- توجيه ضرورت انجام طرح
مطالعه بر روي زنجيره تامين معکوس به دلايل زير افزايش يافته:
مقدار برگشتي ها زياد است
فرصت سود فروش محصولات در بار دوم در بازار جهاني نسبت به زمانيکه قرار است دور انداخته شود را دارد.
ظرفيت محل دفن زباله10 محدود و گران است. شاخص هايي نظير بسته بندي مجدد و توليد مجدد و بازيافت، زيست پذيرتر و متداول تر است.
1-6- كلمات كليدي
1-6-1- كلمات كليدي فارسي
زنجيره تامين معکوس، مدلسازي رياضي، تحليل هزينه ها.
1-6-2- كلمات كليدي انگليسي
reverse supply chain, mathematic modeling, costs analysis.
فصل دوم:
ادبيات موضوع
ادبيات موضوع
2-1- مدل هاي زنجيره تامين[109]
ارائه يک مدل مناسب براي يک زنجيره تامين به طوريکه بتواند تمام جنبه هاي آن را در بر گيرد کار دشواري است و براي ارائه يک مدل، معيارها و دستورالعمل هاي متفاوتي وجود دارد. در اين قسمت ما به بررسي مدل هاي زنجيره تامين مي پردازيم.
نويسندگان و محققان، مدل هاي زنجيره تامين را به طرق متفاوت تقسيم بندي مي کنند. در اينجا مدل هاي يک زنجيره را به چهار نوع تقسيم مي کنيم.
2-1-1- مدل هاي قطعي
اين مدل ها با در نظر گرفتن پارامترها به صورت ثابت، به بررسي سيستم مي پردازند. يکي از اولين کارها در اين زمينه در سال 1979 و در برنامه ريزي کامپيوتري موجودي، توزيع و توليد بوده است. اين الگو سه قسمت زنجيره يعني تامين کننده، ذخيره(انبار) و تقاضاي مشتري را در بر گرفته است که براي مينيمم کردن هزينه و مدت زمان پاسخ گويي به مشتري-با توجه به توليد و موجودي حمل و نقل- به کار مي رود و زنجيره تامين را به صورت چند طبقه اي و در سطح بين المللي در نظر مي گيرد. يکي ديگر از مسائلي که در سال 2000 مطرح شد مربوط به تعيين مکان مناسب براي يک زنجيره است. اين مدل که به صورت يک برنامه ريزي عددصحيح مختلط است، داراي تابع هدف چندگانه و براي چند دوره مي باشد. در يکي ديگر از مدل هايي که در سال 2001 مورد بررسي قرار گرفته است، محقق تلاش مي کند توابع مربوط به مکان، حمل و نقل و موجودي را به صورت يکپارچه در نظر بگيرد. او براي انجام اين کار يک تابع هزينه موجودي تقريبي به دست آورده و سپس آن را در مدلي مربوط به مکان تسهيلات وارد مي کند.
2-1-2- مدل هاي احتمالي
در دنياي رقابتي بسياري از عوامل از جمله تقاضاي مشتري، غيرقطعي و غيرقابل پيش بيني است. يک مدل احتمالي با در نظر گرفتن عوامل به صورت غيرقطعي، تلاش مي کند تا در زنجيره مقادير بهينه متغيرهاي مختلف را به دست آورد. يکي از مدل ها که در سال 1969 نوشته شده است، يک مدل



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید